Zanim przeczytasz
Kościół karmelitów w Płońsku to późnogotycka świątynia przy ul. Płockiej 17, którą z klasztorem ufundowali w 1417 r. książę mazowiecki Siemowit IV i jego żona Aleksandra Olgierdówna. Dziś jest kościołem parafialnym parafii św. Michała Archanioła, choć wśród mieszkańców wciąż funkcjonuje jako “kościół karmelitów” albo “kościół pokarmelicki”. Murowane ściany podniesiono w 1462 r., a obecny, gotycki kształt budowla zyskała w XVI wieku. Klasztor działał do kasaty w 1864 r., a remont dachu i elewacji zakończono w 2026 roku.
Skąd dwa wezwania: Wniebowzięcia NMP i św. Michała?
Kościół przy ul. Płockiej 17 nosi wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zgodnie z nazwą używaną przez diecezję płocką. Zbudowano go dla karmelitów trzewiczkowych, czyli Zakonu Braci Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel, odróżnianych od karmelitów bosych, stąd w starszych opisach funkcjonuje jako kościół pokarmelicki.
Parafia, która dziś się w nim modli, nosi wezwanie św. Michała Archanioła i ma dłuższą metrykę niż sam budynek. Jej pierwotna świątynia, czyli fara, stała przy rynku. Kiedy popadła w ruinę, biskup płocki Michał Jerzy Poniatowski przeniósł do kościoła karmelitów parafię w 1779 r. i powierzył zakonnikom duszpasterstwo. Od tamtej pory jeden budynek nosi dwa imiona: wezwanie zostało przy Wniebowzięciu NMP, a parafia i tak jest “u św. Michała”. Tłumacząc to przyjezdnym, mówię krótko: “u Michała” i “u karmelitów” to ten sam adres przy Płockiej.
Kiedy karmelici przyszli do Płońska?
W 1417 r., według diecezji płockiej najpóźniej w tym roku, klasztor i drewniany kościół ufundowali książę Siemowit IV i jego żona Aleksandra Olgierdówna, siostra Władysława Jagiełły. Tak w Płońsku osiedlili się karmelici trzewiczkowi (O.Carm.).
Z fundacją wiąże się popularny przekaz o Grunwaldzie, jakoby kościół miał być podziękowaniem za zwycięstwo nad Krzyżakami. To legenda, nie ustalenie historyków. Pewne są rok, fundatorzy i miejsce, i przy tym zostaję.
Od drewna do gotyckiej cegły: 1462 i XVI wiek
W 1462 r. drewnianą budowlę przebudowano na murowaną, a obecny, późnogotycki kształt kościół zyskał w XVI wieku. Fundację tej przebudowy przypisuje się, być może, królowej Bonie Sforzy, choć źródła piszą o tym z ostrożnością.
Wcześniej, najpóźniej w 1480 r., pochowano w kościele księżną Katarzynę mazowiecką, córkę Siemowita IV. Ustalił to Janusz Grabowski, autor “Pocztu książąt i księżnych mazowieckich” (2019).
Potop, przejęcie parafii i kasata w 1864 roku
Kościół zniszczono w połowie XVII w. w czasie wojen szwedzkich, podczas tak zwanego potopu, i odbudowano dopiero w połowie XVIII wieku. Do tego czasu miasto miało jeszcze jedną świątynię: farę św. Michała przy rynku, przy której w XVI w. działało kolegium mansjonarzy, grupa duchownych utrzymywanych z osobnych fundacji. W 1565 r. opisywano ją jako “wielki murowany” kościół. Po potopie fara zostawała w ruinie, a jej resztki rozebrano dopiero w latach 1819–1825. Sama parafia przeniosła się do kościoła karmelitów wcześniej, już w 1779 roku. Zakonnicy prowadzili ją do kasaty klasztoru w 1864 r., po powstaniu styczniowym, kiedy zarząd przejęli księża diecezjalni.
Budynek jeszcze nieraz zmieniał wygląd: przebudowywano go w 1839, 1865 i 1888 r., a w 1935 r. przeszedł gruntowny remont. Potem przyszły malowidła Władysława Drapiewskiego z 1936 r. i regotycyzacja w latach 1954–1958, czyli przywracanie kościołowi gotyckiej formy. W 1962 r. wnętrze odnowiono staraniem ks. Mariana Okólskiego. Wykopaliska na podgrodziu w latach 70. XX w. odsłoniły też kamienną rotundę z XI wieku.
| Rok | Co się stało |
|---|---|
| 1417 | Fundacja klasztoru i drewnianego kościoła przez Siemowita IV i Aleksandrę |
| 1462 | Przebudowa na kościół murowany |
| XVI w. | Kościół otrzymuje obecny, późnogotycki kształt |
| poł. XVII w. | Zniszczenia w czasie wojen szwedzkich |
| poł. XVIII w. | Odbudowa kościoła |
| 1779 | Parafia św. Michała przenosi się do kościoła karmelitów |
| 1819–1825 | Rozbiórka ruin dawnej fary przy rynku |
| 1839, 1865, 1888 | Kolejne przebudowy kościoła |
| 1864 | Kasata klasztoru karmelitów |
| 1935 | Gruntowny remont |
| 1954–1958 | Regotycyzacja |
| 2026 | Zakończenie remontu dachu i elewacji |
Jak wygląda kościół z zewnątrz?
Kościół to późnogotycka, ceglana budowla, orientowana, czyli ustawiona prezbiterium na wschód, wzniesiona na planie prostokąta z wydzielonym prezbiterium i kaplicą od strony północnej. Bryła jest jednonawowa.
Wokół świątyni stoją jeszcze cztery elementy:
- neogotycka dzwonnica z 2. połowy XIX w., z dzwonem odlanym w 1499 r.,
- barokowa kolumna z piaskowca, wystawiona w 1772 r. przez Jakuba i Barbarę Puchalskich, na wschód od prezbiterium,
- mur cmentarza przykościelnego z XVIII w.,
- budynek dawnego klasztoru, którego bryła odpowiada założeniom z XVII i XVIII wieku.
Dzwonnica stoi za zabudowaniami klasztornymi, więc od strony ulicy jej nie widać. Żeby ją zobaczyć, a przy okazji kolumnę Puchalskich, warto obejść kościół od wschodu, od strony prezbiterium.
Co jest we wnętrzu?
Ołtarz główny jest neorenesansowy, z ok. 1870 r., z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem malowanym na desce. W zwieńczeniu wisi obraz św. Michała Archanioła, XIX-wieczna kopia według Guida Reniego, co tłumaczy drugie wezwanie kościoła już w samym wnętrzu.
Oprócz ołtarza głównego w kościele stoją:
- ołtarze boczne, późnobarokowe: św. Józefa z Dzieciątkiem i św. Stanisława Kostki,
- kaplica północna z ołtarzem i rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego z przełomu XV i XVI w.,
- kaplica południowa z obrazami św. Ekspedyta i św. Pankracego z połowy XIX w.,
- organy o 22 głosach, zbudowane w 1976 r. przez Tadeusza Rajkowskiego, z trakturą pneumatyczną i bez prospektu.
Na ścianach wisi też sporo epitafiów, a we wnętrzu zachowały się malowidła Władysława Drapiewskiego z 1936 r. Najstarszych elementów jest najwięcej w kaplicy północnej, więc warto zacząć oglądanie od ołtarza głównego i iść w tamtą stronę.
Czyje epitafium ma dwie strony?
Według opisu PTTK, epitafium w kościele upamiętnia płk. Charles’a Dussaussay de Savary’ego, dowódcę 14. pułku wojsk napoleońskich. Został ranny w 1806 r. pod Kołozębiem, w starciu z wojskami rosyjskimi, i zmarł w Płońsku.
Płytę wykonano w nietypowy sposób: na odwrocie marmurowej oprawy kaskady wodnej, tak zwanej arabskiej fontanny, z przełomu XVII i XVIII wieku. Dziś w kościele widać obie strony płyty. Epitafium ufundował młodszy brat pułkownika, generał René Savary, adiutant Napoleona.
Co wyremontowano w 2026 roku?
W 2026 r. zakończono zadanie “Rewitalizacja Kościoła pw. Michała Archanioła wraz z Klasztorem Karmelitów w Płońsku”, jak podała parafia w komunikacie z 29 lipca 2026 r. Całkowita wartość prac wyniosła 3 435 155,45 zł, z czego 3 366 452,34 zł pochodziło z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków, przekazanego przez Powiat Płoński na podstawie umowy ze starostwem.
Zakres prac obejmował:
- remont dachu kościoła i klasztoru,
- remont elewacji wschodniej i częściowo północnej,
- izolację ścian budynku.
To nie pierwszy remont w tym miejscu. Klasztor odnawiano już za ks. Edmunda Makowskiego, proboszcza w latach 2003–2013, kiedy położono nową posadzkę marmurową i granitową oraz zbudowano nowy ołtarz. Efekt prac z 2026 r. widać z ulicy od razu: nowy dach i odświeżona elewacja wschodnia rzucają się w oczy, zanim wejdzie się do środka.
Msze, kancelaria i zwiedzanie
Adres: ul. Płocka 17, 09-100 Płońsk, dekanat płoński.
W niedziele i uroczystości msze zaczynają się o 7.00, kolejne o 8.30, 10.00, 11.30, 16.00 i 18.00. Godziny podaję według parafii, stan na wrzesień 2026 r.
| Dzień | Godziny mszy |
|---|---|
| Niedziele i uroczystości | 7.00, 8.30, 10.00, 11.30, 16.00, 18.00 |
| Dni powszednie | 7.00, 18.00 |
| Pierwszy piątek miesiąca | 7.00, 10.00, 16.00, 18.00 |
Spowiedź jest 15 minut przed każdą mszą. Adoracja Najświętszego Sakramentu trwa od poniedziałku do piątku w godz. 7.30–18.00, a w środy o 17.15 jest nowenna do Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Kancelaria jest czynna w poniedziałek, wtorek, czwartek i piątek w godz. 16.00–17.45 oraz w sobotę w godz. 8.00–9.00. W środę jest nieczynna, sprawy pogrzebowe załatwia się po każdej mszy. Telefon: 502 695 496.
Trasy i czasy przejazdu z Warszawy, Płocka i Gdańska są w tekście o dojeździe do Płońska.
Kiedy jest odpust św. Michała?
Odpust ku czci św. Michała Archanioła wypada w niedzielę najbliższą wspomnieniu liturgicznemu, czyli 29 września. W 2026 r. przypadł na 27 września. Święty jest patronem nie tylko parafii, ale i całego miasta, od 2005 roku. Pełny kalendarz miejskich uroczystości znajduje się w tekście o kalendarzu imprez w Płońsku.
Które ulice należą do parafii?
Parafia obejmuje w mieście Plac 15 Sierpnia, część ul. Płockiej oraz ulice Warszawską, Pułtuską, Towarową, Zduńską, Zaułek i Grunwaldzką pod numerami 1–43 i 2–34. Spoza miasta należy do niej trzynaście miejscowości: Bońki, Brody, Dalanówek, Pilitowo, Raźniewo, Siedlin, Skarżyn, Strachowo, Strachówek, Strubiny, Ślepowrony, Zawady i Żurawin.
Jakie inne kościoły są w Płońsku?
Inne kościoły w mieście to m.in. św. Maksymiliana Kolbego przy ul. Romualda Jaworskiego 1 oraz św. Ojca Pio przy ul. Szkolnej 119.
Co jeszcze zobaczyć w pobliżu kościoła?
Kilka minut piechotą od kościoła leży Plac 15 Sierpnia z figurą św. Michała, a nieco dalej grodzisko nad Płonką. Dalsze dzieje Płońska, od dawnej fary przy rynku po powstanie styczniowe, opisuję w tekście o historii Płońska od grodu.
