Historia Płońska: od grodu nad Płonką do miasta powiatowego

Kiedy powstał Płońsk?

Gród nad Płonką istniał pod koniec X wieku. Datowanie drewna pokazuje, że drzewa na jego budowę ścięto około 979 roku, a sam gród stał w okolicy dzisiejszej ulicy 19 Stycznia (PTTK). Miejsce leży 66 km na północny zachód od centrum Warszawy. Budowę grodu z wałem o konstrukcji hakowej łączy się przypuszczalnie z inicjatywą Bolesława Chrobrego.

Datowanie archeologiczne i pierwsza wzmianka pisana to dwie różne rzeczy. Nazwa miasta pojawia się najpierw w falsyfikacie mogileńskim z 1065 roku, w zapisie Plonzch. Najczęściej powtarzana data to jednak 1155 rok, kiedy Płońsk wymieniono jako gród uposażeniowy księcia Bolesława Kędzierzawego. Od ścięcia drzew na wał do tej wzmianki minęło 176 lat.

Od kiedy Płońsk jest miastem?

Płońsk jest miastem od około 1400 roku. Książę Siemowit IV nadał mu wtedy prawa miejskie na prawie chełmińskim i zwolnił mieszkańców ze służebności i opłat. W 1527 roku Zygmunt I Stary potwierdził prawa miejskie, herb i pieczęć. Później miasto dostało opłaty mostowe i prawo do drugiego targu, a więc stałe źródła dochodu.

Już w XV wieku przy rynku stały budynki, bez których miasto targowe nie mogło działać:

• ratusz,
• waga miejska,
• łaźnia,
• postrzygalnia.

Postrzygalnia to urządzenie do wykańczania sukna. Brzmi dziś egzotycznie, ale sporo mówi o mieście: skoro opłacało się ją utrzymywać, w Płońsku obrabiano sukno na sprzedaż.

Muzeum Ziemi Płońskiej nazywa XVI wiek złotym okresem miasta. Nie był to jednak czas murowanych kamienic, tylko przywilejów i targów. Płońsk pozostawał miastem królewskim, a w XVII wieku Władysław IV często bywał tu podczas polowań w okolicznych borach.

Co zmieniły wojny i XVIII wiek?

Potop szwedzki zniszczył miasto i jego społeczność żydowską. Najstarsze wzmianki o Żydach w Płońsku pochodzą z 1446 roku. W kwietniu 1656 roku, gdy oddziały Czarnieckiego dotarły w rejon Płońska, zginęła większość płońskich Żydów, w tym rabin Cwi (ŻIH). Wojny szwedzkie zniszczyły też gotycki murowany kościół przy dzisiejszej ulicy Pułtuskiej, rozebrany na początku XIX wieku.

Społeczność żydowska odbudowała się po 1670 roku, gdy Michał Korybut Wiśniowiecki pozwolił Żydom osiedlać się w mieście, budować domy i synagogę. W 1784 roku Płońsk był miastem królewskim w starostwie płońskim województwa płockiego. Pięć lat później Wojciech Majorkiewicz i Bonawentura Kierzkiewicz reprezentowali go w czarnej procesji, czyli wystąpieniu mieszczan miast królewskich o ich prawa.

Pod koniec XVIII wieku Płońsk był miastem drewnianym. Materiały Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta Płońska im. Mirosławy Krysiak (PDDMP) podają taki podział domów:

Murowane były tylko trzy budynki: klasztor, kościół i jeden dom żydowski w rynku.

Pod jakim zaborem był Płońsk?

Po 1795 roku Płońsk znalazł się w zaborze pruskim, a po okresie Księstwa Warszawskiego trafił do Królestwa Polskiego pod panowaniem rosyjskim. Na odzyskanie roli siedziby powiatu czekał ponad siedemdziesiąt lat.

• 1795: Płońsk przestaje być siedzibą władz powiatowych.
• 1819: zapada decyzja o rozbiórce ratusza w rynku.
• 1826: w nocy z 25 na 26 czerwca pożar trawi niemal cały rynek.
• 1863: w nocy z 22 na 23 stycznia ok. 400 powstańców atakuje rosyjski garnizon, ale dowódca jest uprzedzony i powstańcy się wycofują.
• 1867: Płońsk ponownie zostaje siedzibą powiatu.

Dzisiejszy układ rynku to w dużej mierze skutek odbudowy po pożarze z 1826 roku. Kto staje na Placu 15 Sierpnia, ogląda układ sprzed dwustu lat, a nie średniowieczny.

Atak z powstania styczniowego miał dla Płońska trwały skutek: władze carskie ukarały karmelitów za pomoc powstańcom kasatą, czyli likwidacją klasztoru. Miasto porządkowało się jednak dalej. W 1876 roku „Korrespondent Płocki” pisał o asfaltowych trotuarach wokół rynku, szerszych niż w miastach gubernialnych.

Jak wyglądał Płońsk przed 1939 rokiem?

Przed wojną Płońsk był miastem powiatowym, w którym Żydzi stanowili około połowy mieszkańców. W latach 1865–1866 mieszkał tu jako guwerner Henryk Sienkiewicz, związany z dworem w Poświętnem, nazywanym dziś Sienkiewiczówką. W 1886 roku urodził się w Płońsku Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela. W odstępie 21 lat przez jedno małe miasto przeszli więc przyszły noblista i przyszły szef rządu nowego państwa.

Rynek był wtedy sceną miejskich uroczystości. W 1910 roku obchodzono na nim 500-lecie bitwy pod Grunwaldem, przygotowane przez doktora Leona Rutkowskiego. W 1930 roku oddano w Płońsku nowy szpital, a na otwarcie przyjechał prezydent Ignacy Mościcki (portal Moja Warszawa).

Co przyniosła okupacja niemiecka?

Okupacja niemiecka zakończyła istnienie żydowskiej połowy miasta i przyniosła straty wśród Polaków. Płońscy Żydzi trafili do getta, skąd Niemcy wywozili ich pociągami do Auschwitz (ŻIH). Kartki wyrzucane z pociągów jadących z Płońska zachowały się w Archiwum Ringelbluma, podziemnym archiwum getta warszawskiego.

Na Piaskach stoi pomnik zbrodni niemieckiej, a rocznice obchodzi się tam w styczniu. Synagoga i cmentarz żydowski w dawnej postaci nie przetrwały do dziś.

Jak zmieniał się Płońsk po 1945 roku?

W PRL Płońsk rozwinął się jako ośrodek przemysłu spożywczego z zakładami Horteksu i Wedla. Równolegle zmieniało się centrum i miejsce miasta na mapie administracyjnej:

• 1949: targi przeniesiono z rynku w okolice Rutek.
• 1969: zakończono przebudowę rynku, zniknął bruk z kocich łbów i powstały miejsca parkingowe.
• 1975–1998: Płońsk należał do województwa ciechanowskiego.
• 2024: otwarto Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne im. Jana Walerego Jędrzejewicza.

Zanim kocie łby zniknęły, w latach 60. zatrzymywały się na nich autobusy PKS.

Liczba mieszkańców powoli spada. W 2010 roku Płońsk miał 22 435 mieszkańców, a 31 grudnia 2025 roku 21 280 (GUS).

Gdzie w mieście widać dawny Płońsk?

Najstarsze ślady to grodzisko i pokarmelicki kościół św. Michała Archanioła z XVI wieku. Po mieście warto obejść:

• grodzisko po grodzie z końca X wieku,
• kościół św. Michała Archanioła z XVI wieku i klasztor karmelitów z przełomu XVII i XVIII wieku,
• rynek z układem urbanistycznym centrum i kamienicami,
• cmentarz parafialny z kaplicą Grobickich,
• dwór w Poświętnem, czyli Sienkiewiczówkę.

Równie wiele mówi to, czego już nie ma. Nie przetrwały fara, ratusz, obserwatorium Jędrzejewicza ani cerkiew. Po centrum chodzę z mapą dawnego miasta i dopiero z nią w ręku widać, gdzie stał ratusz i gdzie kończyła się drewniana zabudowa. Trasę po tych miejscach opisaliśmy w przewodniku zabytki Płońska na jeden dzień.

Co zostało po żydowskim Płońsku?

Synagoga nie przetrwała. Została pamięć miejsca i dawny cmentarz przy ulicy Warszawskiej, a w zabudowie centrum po społeczności, której w 1670 roku pozwolono budować domy i synagogę, zostało niewiele śladów. Jej dzieje, getto i to, co wiemy o cmentarzu, zebraliśmy w osobnym tekście: historia żydowskiego Płońska.

Skąd się wzięła nazwa Płońsk?

Nazwa pochodzi od rzeki Płonki, dopływu Wkry, albo od „płonnych”, czyli nieurodzajnych ziem. Obie wersje funkcjonują obok siebie i żadna nie wypiera drugiej. Łączy je budowa słowa: do rdzenia dodano słowiański przyrostek -sk.

Z czego słynie Płońsk?

Płońsk słynie przede wszystkim jako miejsce urodzenia Dawida Ben Guriona. Drugie znane nazwisko to Henryk Sienkiewicz. Od 2005 roku patronem miasta jest św. Michał Archanioł, a od 2010 roku jego figura stoi na rynku. Miejsca związane z premierem opisujemy w tekście o tym, gdzie są dom i szkoła Ben Guriona.

Gdzie szukać dokumentów o dawnym Płońsku?

Dokumenty o dawnym mieście najłatwiej znaleźć w trzech miejscach:

• PDDMP, czyli pracownia imienia Mirosławy Krysiak, która dokumentuje dzieje miasta.
• Muzeum Ziemi Płońskiej w budynku dawnego dworca PKP przy ul. Towarowej 9.
• Polona, cyfrowa biblioteka Biblioteki Narodowej: pod hasłem „Płońsk” jest tam 176 publikacji, a najstarsze to numery „Gazety Urzędowej Powiatu Płońskiego” z 1919 roku.

Kroniki czytam od najstarszych numerów, bo urzędowe ogłoszenia sprzed stu lat pokazują zwykłe sprawy miasta lepiej niż niejedna monografia.