Dawid Ben Gurion i Płońsk: dom, szkoła i ślady w mieście

Gdzie urodził się Ben Gurion?

W Płońsku, 16 października 1886 r., w domu przy ul. Wspólnej (dawniej Koziej) na rogu Warszawskiej. Miasto należało wtedy do Królestwa Polskiego, części Imperium Rosyjskiego. Dom nie przetrwał, bo wyburzono go z powodu złego stanu technicznego. W jego miejscu jest dziś skwer Dawida Ben Guriona z drzewem pamięci.

Dawną nazwę ulicy dobrze znać. Dom Pamięci w Płońsku wyjaśnia, że Kozi Zaułek to dzisiejsza ul. Wspólna, więc w starszych opisach miasta ten sam kawałek centrum występuje pod inną nazwą. Kiedy zestawiam dawne plany z dzisiejszym, zaczynam szukanie od Koziej, bo obecna nazwa niczego tu nie podpowiada.

Sam skwer łatwo przeoczyć. Leży na tyłach siedziby ZUS i nie ma przy nim budynku, który zwróciłby uwagę przechodnia. Kto idzie tam specjalnie, niech wypatruje zieleni z drzewem pamięci.

Który dom w rynku to Bengurionówka?

Kamienica przy pl. 15 Sierpnia 21a, na rogu ulicy Warszawskiej. Rodzina Grünów przeniosła się do niej niedługo po narodzinach Dawida. Ten dwukondygnacyjny budynek pochodzi z 1780 r. (według Wikipedii), więc miał już ponad sto lat, gdy mieszkał w nim przyszły premier. Na elewacji wisi tablica pamiątkowa.

Wspomnienie i ustalenia o adresach trzeba czytać osobno. W książce „Beit Avi” z 1966 r. Ben Gurion opisał dom ojca jako niewielki budynek na skraju miasta, przy zaniedbanym parku, obok ogrodu polskiego księdza. To obraz z pamięci, bez ulicy i numeru, a nie wpis z ksiąg. Adresy znamy z innych źródeł i to one wyznaczają dziś miejsca pamięci.

Jak wyglądał dom Grünów i kim był ojciec?

Syjonizm był w tym domu codziennością. Ojciec, Awigdor Grün, pracował jako prawnik i stał na czele Chowewej Syjon (Miłośników Syjonu). U Grünów spotykali się płońscy syjoniści, więc chłopak dorastał wśród działaczy ruchu. Dawid uczył się w szkole żydowskiej, którą założył ojciec. Matka, Scheindel, zmarła, gdy miał 11 lat.

Moim zdaniem każdą rozmowę o płońskich latach Ben Guriona trzeba zaczynać od Awigdora. Prawnik z własną szkołą i domem otwartym dla ruchu to środowisko, które tłumaczy późniejsze wybory syna lepiej niż jakakolwiek anegdota z rynku.

Co robił w Płońsku jako nastolatek?

Zakładał organizacje. W 1900 r., mając 14 lat, stworzył z dwoma przyjaciółmi klub Ezra; jednym ze współzałożycieli był Szlomo Cemach. Klub uczył hebrajskiego i zachęcał do emigracji do Erec Israel. Młodzież spotykała się w synagodze, w przerwie między modlitwą popołudniową a wieczorną.

Członkowie Ezry współtworzyli potem Poalej Syjon (Robotników Syjonu), a Dawid założył jej koło w Płońsku. Cała ta droga zmieściła się w latach 1900–1906:

• 1900: klub Ezra.
• 1904: przeprowadzka do Warszawy.
• 1905: płońskie koło Poalej Syjon (rok podaje Miejska Biblioteka Publiczna w Płońsku).
• 1906: wyjazd do Palestyny, wtedy części Imperium Osmańskiego, razem z Rachelą Nelkin.

W Wielkiej Synagodze toczył publiczne spory z emisariuszami Bundu. Według jego wspomnień na czas tych debat zamykano w mieście sklepy. Przed wyjazdem sfotografowano go z członkami Poalej Syjon na podwórzu ojca.

Jaki był żydowski Płońsk jego dzieciństwa?

Było to miasto trzech społeczności. Ben Gurion pisał w pamiętniku, że obok siebie żyli tu Rosjanie, Żydzi i Polacy, a Żydów i Polaków było po około pięć tysięcy. To miasto widziane oczami chłopca, a nie spis ludności.

Przed II wojną światową społeczność żydowska stanowiła około połowy mieszkańców Płońska (dane PAP). W latach 1940–1942 w mieście istniało getto.

Jak przejść śladami Ben Guriona po Płońsku?

Trzy miejsca związane z Ben Gurionem leżą blisko siebie w centrum, więc obejdzie się je jednym spacerem:

1. Skwer Dawida Ben Guriona przy ul. Wspólnej, za siedzibą ZUS: miejsce domu urodzenia i drzewo pamięci.
2. Bengurionówka przy pl. 15 Sierpnia 21a: dom dzieciństwa i młodości, z tablicą pamiątkową.
3. Dom Pamięci przy ul. Warszawskiej 2, naprzeciwko domu Ben Guriona: odnowiona kamienica z wystawą „Spójrz-przypomnij”.

Chodzę w tej kolejności, bo odpowiada biografii: najpierw narodziny, potem dom rodzinny, na końcu to, jak miasto pamięta. Po wystawie wystarczy wyjść przed Dom Pamięci, żeby zobaczyć, jak blisko siebie stoją oba budynki.

Jeśli po spacerze zostaje czas, resztę centrum obejdziesz z planem zabytki Płońska w jeden dzień, w którym zebraliśmy najważniejsze obiekty miasta w jedną trasę.

Kim był Ben Gurion po wyjeździe z Płońska?

Współtwórcą i pierwszym premierem Izraela. 14 maja 1948 r. ogłosił w Tel Awiwie Deklarację Niepodległości Izraela, a urząd premiera pełnił w latach 1948–1954 i 1955–1963. Zmarł 1 grudnia 1973 r. w Ramat Gan.

Pochowano go w Midreszet Ben Gurion, w regionie Ramat ha-Negew. Z tym regionem Płońsk ma współpracę partnerską od 1997 r., i to najtrwalsza nić między miastem a późniejszą częścią jego życiorysu.

Czy Ben Gurion był Polakiem?

To zależy od kryterium. Urodził się na ziemiach polskich, w Płońsku, który należał do Królestwa Polskiego pod panowaniem rosyjskim, i dorastał w rodzinie żydowskiej. Państwa polskiego wtedy nie było, a on sam utożsamiał się z narodem żydowskim. Z Polską łączy go więc miejsce urodzenia i młodość, a nie narodowość.

Skąd nazwiska Grün i Ben Gurion?

Po urodzeniu nazywał się Dawid Grün. W płońskich aktach rodzina występuje jednak w kilku zapisach, jako Gryn i Brodman, co pokazała wystawa „Brodman/Gryn. Dawid Ben Gurion i jego rodzina w świetle dokumentów metrykalnych” w Domu Pamięci. Złożyło się na nią blisko 30 dokumentów, m.in. z akt stanu cywilnego Okręgu Bóżniczego w Płońsku. Kto szuka przodków w płońskich księgach, dostaje tu praktyczną lekcję: jedną rodzinę trzeba sprawdzać pod kilkoma wersjami nazwiska.

Jak Płońsk pamięta Ben Guriona dziś?

Przez Dom Pamięci i festiwal. Dom Pamięci otwarto w październiku 2023 r., a w tym samym roku upamiętnił 50. rocznicę śmierci Ben Guriona wykładem, koncertem i warsztatami. Festiwal Kultury Żydowskiej w mieście Ben Guriona organizuje MCK; jego 9. edycja odbyła się 18–21 października 2025 r.

Pamięć ma też wymiar rodzinny. 4 września 2008 r. Płońsk odwiedzili wnuczka i wnuk Ben Guriona, którzy obejrzeli drzewko pamięci przy ul. Wspólnej (relacja plonszczak.pl). Szerszy kontekst, czyli synagogę i cmentarz, opisujemy w tekście żydowski Płońsk: synagoga i cmentarz.

Gdzie Ben Gurion pojawia się w historii miasta?

Na przełomie XIX i XX wieku, gdy w Płońsku działały koła syjonistów. Jego płońskie lata to jeden rozdział dłuższej opowieści, którą prowadzimy w tekście historia Płońska od grodu nad Płonką.