Żydowski Płońsk: synagoga, cmentarz i getto

Kiedy Żydzi pojawili się w Płońsku?

Najstarszy zapis o osadnictwie żydowskim w Płońsku pochodzi z 1446 roku. To wzmianka w dokumentach, nie legenda. Kolejne ślady zostawiły rejestry podatkowe: w 1507 roku płońscy Żydzi zapłacili 5 zł podatku koronacyjnego, a w 1578 roku gmina żydowska liczyła 24 płatników pogłównego, czyli podatku pobieranego od osoby.

Lustracja dóbr królewskich z 1616 roku, czyli spis majątku i dochodów miast należących do króla, wymienia w Płońsku cztery domy żydowskie. Przy tak starych datach zawsze sprawdzam najpierw, z jakiego dokumentu pochodzi liczba. Rejestr podatkowy mówi o tych, którzy płacili, lustracja o budynkach, a żaden z nich nie jest spisem wszystkich mieszkańców.

Co zmienił przywilej z 1670 roku?

Przywilej króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1670 roku pozwolił Żydom znów osiedlać się w Płońsku, stawiać domy, handlować, zbudować synagogę, prowadzić cmentarz i warzyć piwo. Poprzedziła go katastrofa. W kwietniu 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, oddziały Stefana Czarnieckiego dotarły w rejon Ciechanowa i Płońska, a większość płońskich Żydów, w tym rabin Cwi, zginęła.

Odbudowa ruszyła jeszcze za Jana Kazimierza, który w 1667 roku wydał przywilej na odbudowę domów, sklepów i warsztatów. Dokument z 1670 roku poszedł dalej, bo dawał gminie wszystko, czego potrzebowała: miejsce modlitwy, miejsce pochówku i prawo do zarobku. Cmentarz przy ulicy Warszawskiej, na ówczesnym skraju miasta, jest wzmiankowany już w 1525 roku, a przywilej z 1670 roku potwierdził prawo do niego.

Ilu Żydów mieszkało w Płońsku?

W 1808 roku w Płońsku mieszkało 2801 Żydów, czyli 73,6% ludności miasta. Tuż przed II wojną światową stanowili około połowy mieszkańców, prawie 6 tysięcy osób. Dane z lat 1578-1808 pochodzą z opracowań Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Tych liczb nie czytam jak jednej serii, bo liczono je inaczej: w 1578 roku zapisywano płatników podatku, a nie mieszkańców. Rząd wielkości jest jednak czytelny. Od początku XIX wieku aż do wojny Żydzi stanowili w Płońsku większość albo blisko połowę mieszkańców.

Czym żył żydowski Płońsk przed wojną?

Żydowski Płońsk żył z rzemiosła i handlu. Rodziny mieszkały w kamienicach w rynku i przy głównych ulicach, zwłaszcza przy Warszawskiej, oraz na ulicach między centrum a placem targowym. Działały żydowskie szkoły, przedszkola i organizacje, a społeczność miała swoich przedstawicieli we władzach miasta.

Wśród rzemieślników i kupców byli szewcy, jubilerzy, księgarze, czapnicy, farbiarze i drukarze (zestawienie KAI z 2024 roku). Sklepy i warsztaty prowadzili w rynku oraz przy ulicach Warszawskiej, Płockiej, Ciechanowskiej (dziś Grunwaldzkiej) i Pułtuskiej. Kto idzie od rynku Warszawską, Płocką albo Grunwaldzką, przechodzi więc przez dawne ulice handlowe tej społeczności.

Płońscy Żydzi byli wśród pierwszych osadników Drugiej Aliji, fali wyjazdów do Palestyny z lat 1904-1913, związanej z syjonizmem, czyli ruchem na rzecz żydowskiego osadnictwa w Palestynie. W mieście urodził się 16 października 1886 roku Dawid Ben Gurion (metryka podaje 1887), późniejszy pierwszy premier Izraela. Wspomnienia ocalałych zebrała „Księga Płońskich Żydów”, wydana po hebrajsku w Tel Awiwie w 1963 roku. To najbogatszy zbiór relacji o codzienności żydowskiego Płońska.

Jak wyglądało getto w Płońsku?

Getto w Płońsku Niemcy utworzyli we wrześniu 1940 roku w rejonie ulic Warszawskiej, Pułtuskiej, Koziej, Krzywej i Wyszogrodzkiej, na obszarze około 1 km². Przebywało w nim około 6 tysięcy płońskich Żydów i drugie tyle ludzi z powiatu płońskiego i powiatów sąsiednich (dane Domu Dobrej Pamięci w Płońsku).

Niemcy zajęli Płońsk we wrześniu 1939 roku i wcielili miasto wraz z powiatem do rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau) w granicach III Rzeszy. Dziewięć powiatów rejencji zamieszkiwało przed wojną około miliona osób, w tym około 80 000 Żydów (Żydowski Instytut Historyczny za pracą Michała Grynberga „Żydzi w rejencji ciechanowskiej”). Jak wyglądała okupacja całego miasta, od niemieckiej nazwy Plöhnen po styczeń 1945 roku, opisujemy w tekście o Płońsku w czasie II wojny światowej.

W getcie panowały głód i przeludnienie, wybuchła epidemia tyfusu. Judenrat, czyli rada żydowska powołana przez okupanta, dwukrotnie uzyskał przesunięcie terminu likwidacji getta. Wywalczył też zgodę na dostawy żywności dla Żydów osadzonych w obozie w Pomiechówku.

Na dzisiejszym planie miasta getto leżało w samym środku Płońska. Ulica Kozia to obecna Wspólna, a Warszawska i Pułtuska wciąż prowadzą przez śródmieście.

Jak zlikwidowano getto?

Getto zlikwidowano w grudniu 1942 roku trzema transportami do obozów zagłady. Ostatni odszedł z Płońska 15 grudnia 1942 roku, a w nocy z 15 na 16 grudnia grupa Żydów czekała na niego na stacji kolejowej w Płońsku.

Kartki wyrzucone z pociągów jadących do Auschwitz trafiły do Archiwum Ringelbluma, czyli Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego. To ostatnie listy Żydów z Płońska. Likwidując getto, Niemcy wyburzyli większość domów żydowskich w mieście.

Co zostało po synagodze i cmentarzu?

Synagogi nie ma, a z cmentarza przetrwała tylko część, dziś wpisana do rejestru zabytków. Muzeum w Płońsku zalicza oba miejsca do utraconych obiektów dawnego miasta.

Synagoga

Płońską synagogę rozebrano po wojnie, w latach 50. XX wieku. Mówił o tym burmistrz miasta w rozmowie z WP Turystyka.

Cmentarz żydowski przy ulicy Warszawskiej

Cmentarz żydowski, czyli kirkut, zajmował ponad 3 ha przy ulicy Warszawskiej, na skraju dawnego miasta. Niemcy zniszczyli go podczas likwidacji getta. Jego wygląd znamy z nielicznych zdjęć i ze szkiców Józefa Budki (1888-1940), grafika urodzonego w Płońsku.

W 2016 roku zachowaną część cmentarza wpisano do rejestru zabytków decyzją mazowieckiego konserwatora zabytków, a teren ogrodzono. To przede wszystkim miejsce pochówku, więc traktuję je jak każdy cmentarz, a nie jak punkt na trasie zwiedzania.

Gdzie dziś szukać śladów żydowskiego Płońska?

Ślady żydowskiego Płońska skupiają się wokół Starego Rynku i ulicy Warszawskiej, więc wszystkie obejdzie się pieszo.

• Dom Pamięci, ul. Warszawska 2: otwarty w październiku 2023 roku w odnowionej kamienicy z przełomu XIX i XX wieku na Starym Rynku.
• Tabliczki w płytach chodnikowych rynku: blisko 200 trójkątnych tabliczek z nazwiskami dawnych mieszkańców, polskich i żydowskich.
• Dom, w którym mieszkał Ben Gurion, przy ul. 15 Sierpnia 21 oraz skwer im. Dawida Ben Guriona przy ul. Wspólnej (dawnej Koziej), gdzie stał jego dom rodzinny.
• Zachowana, ogrodzona część dawnego cmentarza żydowskiego przy ul. Warszawskiej.

Dom Pamięci stoi naprzeciw domu, w którym mieszkał Ben Gurion. W 2025 roku Płońsk podpisał porozumienie o współpracy z Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, które udostępnia placówce swoje zbiory cyfrowe. Po mieście z mapą dawnego Płońska chodzę zwykle w tej kolejności: najpierw Dom Pamięci, potem rynek z oczami na chodniku, skwer przy Wspólnej, a na koniec Warszawską w stronę cmentarza. Osobny tekst opisuje dom i szkołę Ben Guriona oraz inne ślady jego młodości w mieście.

Jak to wpisuje się w historię miasta?

Społeczność żydowska przez blisko 500 lat współtworzyła Płońsk, lokowany jako miasto w 1400 roku. Pierwsza wzmianka o niej pojawia się niecałe pół wieku po lokacji, w XIX wieku Żydzi byli większością mieszkańców, a ich sklepy i warsztaty wypełniały rynek i Warszawską. Szersze tło, od początków osady po miasto powiatowe, dają dzieje Płońska od grodu nad Płonką.