Zanim przeczytasz
Płońsk nie leżał w Generalnym Gubernatorstwie. W 1939 roku zajęły go wojska niemieckie, a miasto weszło w granice Rzeszy pod nazwą Plöhnen i to wyznaczyło charakter okupacji. Zagładzie uległa społeczność żydowska, czyli około połowy przedwojennych mieszkańców. Okupacja skończyła się 19 stycznia 1945 roku.
Jak Płońsk znalazł się w granicach Rzeszy?
Miasto stało się siedzibą powiatu Landkreis Plöhnen w rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau). Rejencja należała do Prus Wschodnich, istniała w latach 1939-1945, a odpowiadał za nią gauleiter Erich Koch.
Według stanu z 1 stycznia 1945 roku do powiatu należały też skrawki dawnego powiatu warszawskiego: Zakroczym i Nowy Dwór. Sąsiednie miasta również dostały niemieckie nazwy:
| Nazwa polska | Nazwa niemiecka |
|---|---|
| Płońsk | Plöhnen |
| Ciechanów | Zichenau |
| Pułtusk | Ostenburg |
| Płock | Schröttersburg |
| Sierpc | Sichelberg |
| Mława | Mielau |
Jeśli szukasz w aktach, na mapach albo w dokumentach rodzinnych śladów z lat 1939-1945, wpisuj niemieckie nazwy miejscowości i rejencji.
Co stało się z płońskimi Żydami w latach 1940-1942?
Niemcy zamknęli płońskich Żydów w getcie, a potem wywieźli ich do Auschwitz-Birkenau. Przed wojną Żydzi stanowili około połowy mieszkańców miasta, czyli prawie 6 tys. osób. Getto objęło rejon ulic Warszawskiej, Pułtuskiej, Koziej, Krzywej i Wyszogrodzkiej, na obszarze około 1 km². Przebywało w nim około 12 tys. osób: Żydzi z Płońska oraz z powiatu i powiatów sąsiednich.
Głód i przeludnienie doprowadziły do epidemii tyfusu. Judenrat, czyli rada żydowska, uzyskał dwukrotne przesunięcie terminu likwidacji getta.
- wrzesień 1940: utworzenie getta
- przełom listopada i grudnia 1942: likwidacja getta, wywózki w kilku transportach
- 15 grudnia 1942: ostatni transport, według Domu Pamięci
W Archiwum Ringelbluma zachowały się kartki wyrzucone z pociągów jadących z Płońska do Auschwitz. Pełny opis getta, cmentarza i synagogi znajdziesz w tekście o historii żydowskiego Płońska.
Co wydarzyło się na Piaskach w styczniu 1945?
16 stycznia 1945 roku Niemcy rozstrzelali na Piaskach 78 mieszkańców Płońska i powiatu płońskiego. Było to trzy dni przed wyjściem okupanta z miasta.
Na Piaskach stoi dziś pomnik zbrodni niemieckiej, który upamiętnia te ofiary.
Kiedy Płońsk został wyzwolony?
Miasto zajęły 19 stycznia 1945 roku oddziały 65 Armii II Frontu Białoruskiego gen. Pawła Batowa. W tym dniu skończyła się niemiecka okupacja.
W 1945 roku dawna rejencja ciechanowska wróciła do województwa warszawskiego. W Płońsku jest ulica 19 Stycznia, a jej nazwa zbiega się z datą zajęcia miasta.
Jakie straty poniósł Płońsk?
Największą stratą była zagłada społeczności żydowskiej. Większość płońskich Żydów Niemcy wymordowali. Przy likwidacji getta wyburzyli większość pożydowskich domów i zniszczyli cmentarz żydowski. Ofiary poniosła także ludność polska.
Dziś dawną dzielnicę żydowską odczytuję głównie z przebiegu ulic Warszawskiej, Koziej i Krzywej.
Gdzie w Płońsku upamiętniono ofiary wojny?
Ślady pamięci są w trzech miejscach:
- cmentarz parafialny: groby żołnierzy poległych w 1939 roku
- Piaski: pomnik zbrodni niemieckiej
- Dom Pamięci przy ul. Warszawskiej 2: wystawa „Spójrz – przypomnij” o społeczności żydowskiej Płońska
Dom Pamięci otwarto 20 października 2023 roku. To właściwe miejsce dla kogoś, kto chce zobaczyć, kim byli płońscy Żydzi, zanim przyszła wojna.
Co roku 1 września obchody rocznicy wybuchu wojny zaczynają się mszą w kościele św. Maksymiliana Kolbego. Uczestnicy idą potem ulicą Kopernika na cmentarz parafialny i składają kwiaty przy grobach żołnierzy. Cmentarz parafialny i kamienica Domu Pamięci należą do zabytków Płońska.
Czy w okolicy Płońska wciąż znajdują się niewybuchy?
Tak. W 2026 roku rolnik z gminy Płońsk znalazł na polu ponad 700 niebezpiecznych przedmiotów z czasów wojny. W kwietniu na innej działce znaleziono 49 pocisków i 46 łusek artyleryjskich (podają lokalne portale). Takie znaleziska zabezpiecza policja, dopóki nie przyjedzie patrol saperski. Przy pracach w ziemi nie wolno ich ruszać. Trzeba odejść i zawiadomić policję.
Czy bitwa pod Płońskiem to epizod II wojny?
Nie. Bitwa pod Płońskiem toczyła się 16-17 sierpnia 1920 roku w wojnie polsko-bolszewickiej, jako część bitwy nad Wkrą. Walczyła w niej grupa płk. Gustawa Orlicz-Dreszera. Te dwa wydarzenia bywają mylone. O wcześniejszych wydarzeniach przeczytasz w tekście o dawniejszych dziejach Płońska.
